114-vjetori i çlirimit të Shkupit shërben si një thirrje alarmi kundër administrimit të lirisë
pa vizion, pasi që rreziku më i madh për kombin shqiptar sot vjen nga mungesa e
koordinimit dhe përgjegjësisë historike. Duke trashëguar metodën politike të Hasan
Prishtinës dhe Isa Boletinit, ky çast kërkon unitet strategjik dhe mobilizim të potencialeve
kombëtare për të siguruar vendin e shqiptarëve në Evropën e shekullit XXI. Prandaj, ky
114-vjetor shënon çastin kritik kur shqiptarët duhet të kuptojnë se nuk ndodhen përpara
një beteje të rëndomtë për pushtet, por përpara një prove të madhe historike që do të
përcaktojë vendin dhe dinjitetin e tyre në Evropën e shekullit XXI.
Nga Prof.dr Skender Asani
Njëqind e katërmbëdhjetë vjet pas çlirimit të Shkupit, historia nuk na vendos më përballë nevojës
për të kujtuar vetëm një ngjarje të lavdishme të së kaluarës, por na detyron të reflektojmë mbi
përgjegjësinë që kemi ndaj së ardhmes. Përvjetorë të tillë nuk janë thjesht data kalendarike dhe
as ceremoni protokollare ku vendosen kurora me lule para monumenteve të heronjve. Ata janë
pika kthesash morale, politike dhe historike, ku një komb duhet të pyesë veten nëse po ecën në
drejtimin që ia përcaktuan ata që sakrifikuan gjithçka për lirinë. Shkupi mbetet një nga hapësirat
më domethënëse të kujtesës kombëtare shqiptare, sepse këtu u ndërthurën vizioni politik dhe
sakrifica, këtu u formësuan strategjitë e lëvizjes kombëtare dhe këtu vepruan personalitete që e
kuptuan më herët se të tjerët se mbijetesa e shqiptarëve nuk do të varej vetëm nga trimëria në
fushën e betejës, por mbi të gjitha nga aftësia për të ndërtuar unitet politik dhe vetëdije
kombëtare. Hasan Prishtina dhe Isa Boletini nuk ishin vetëm dy figura të së njëjtës epokë; ata
përfaqësonin bashkimin e mendimit dhe të veprimit, të diplomacisë dhe të sakrificës, të vizionit
dhe të forcës. Pikërisht për këtë arsye, kujtimi i tyre sot nuk mund të reduktohet në një akt
ceremonial. Ai duhet të lexohet si një mesazh politik dhe moral për kohën tonë.
Paradoksi më i madh i momentit që po jeton kombi shqiptar është se, ndonëse shqiptarët nuk
kanë pasur kurrë më shumë institucione shtetërore dhe më shumë mbështetje ndërkombëtare sesa
sot, ata njëkohësisht përballen me një nivel shqetësues fragmentimi politik dhe mungese
koordinimi strategjik. Historia dëshmon se kombet rrallë dështojnë për mungesë potenciali; ato
dështojnë kur nuk arrijnë ta organizojnë potencialin që posedojnë. Në këtë kuptim, sfida më e
madhe nuk është mungesa e kapaciteteve njerëzore, ekonomike apo diplomatike, por mungesa e
një vizioni të përbashkët që i orienton këto kapacitete drejt interesit kombëtar. Kjo është arsyeja
pse përvjetori i çlirimit të Shkupit duhet të lexohet si një kambanë alarmi dhe jo vetëm si një
festë historike.
Shqipëria ndodhet në pragun e procesit më të rëndësishëm politik që nga shpallja e pavarësisë.
Integrimi i saj në Bashkimin Evropian nuk është vetëm një objektiv institucional apo diplomatik,
por përfaqëson kurorëzimin e një aspirate historike të shqiptarëve për t’u bërë pjesë e plotë e
qytetërimit politik evropian. Breza të tërë kanë luftuar, kanë sakrifikuar dhe kanë ndërtuar shtetin
shqiptar me bindjen se një ditë Shqipëria do të ulej si e barabartë në tryezën e kombeve
evropiane. Sot kjo mundësi është më pranë se kurrë. Pikërisht për këtë arsye, çdo energji që
harxhohet në konflikte të brendshme, në polarizim të skajshëm politik apo në logjikën e
përjashtimit të kundërshtarit, nuk dëmton vetëm qeveri apo parti të caktuara; ajo cenon një
proces historik që i përket të gjithë kombit. Integrimi evropian nuk është projekt i një
mazhorance apo opozite. Ai është projekti më i madh kombëtar i Shqipërisë në shekullin XXI.
Përmbyllja me sukses e këtij procesi do ta shndërronte Shqipërinë në qendrën natyrore politike,
ekonomike, akademike dhe diplomatike të hapësirës shqiptare, duke i dhënë asaj një rol të ri
stabilizues në rajon dhe duke e bërë faktor më të fuqishëm për mbështetjen e interesave legjitime
të shqiptarëve kudo që jetojnë.
Në të njëjtën kohë, Kosova po kalon një etapë vendimtare të konsolidimit të shtetësisë së saj.
Procesi nuk është më ai i shpalljes së pavarësisë, por i përmbylljes së legjitimitetit të saj të plotë
ndërkombëtar. Pikërisht në këtë fazë kërkohet pjekuri politike, unitet institucional dhe ruajtje e
partneriteteve strategjike që e bënë të mundur lindjen e shtetit të Kosovës. Çdo krizë e
panevojshme politike, çdo konflikt institucional dhe çdo dobësim i marrëdhënieve me aleatët
strategjikë krijon hapësira që shfrytëzohen nga aktorët që ende kundërshtojnë subjektivitetin
ndërkombëtar të Kosovës. Historia e shteteve të reja dëshmon se konsolidimi i tyre nuk varet
vetëm nga njohjet diplomatike, por nga aftësia për të ndërtuar institucione të forta, të besueshme
dhe të qëndrueshme. Për Kosovën, uniteti nuk është luks politik; ai është kusht ekzistencial për
përmbylljen e projektit shtetëror.
Po aq shqetësuese paraqitet gjendja politike e shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut. Pas dekadash
sakrificash, pas proceseve të vështira politike dhe pas arritjeve që kulmuan me Marrëveshjen
Kornizë të Ohrit, është krijuar përshtypja se energjia politike shqiptare po shpërndahet në
rivalitete të pafundme që kanë prodhuar dobësim të pozitës kushtetuese dhe të kapacitetit
ndikues të faktorit shqiptar. Përçarjet e importuara, polarizimi artificial dhe mungesa e
koordinimit strategjik kanë krijuar një situatë ku shpeshherë interesi afatshkurtër partiak ka
mbizotëruar mbi interesin afatgjatë kombëtar. Kjo është një prirje që historia e ka dënuar
gjithmonë. Asnjë komunitet nuk ka arritur të avancojë të drejtat e tij duke qenë i fragmentuar.
Vetëm një kulturë e re bashkëpunimi, dialogu dhe përgjegjësie politike mund ta rikthejë
shqiptarin në Maqedoninë e Veriut në rolin që i takon si faktor shtetformues dhe stabilizues.
Në këtë panoramë nuk mund të lihet jashtë mërgata shqiptare, e cila përfaqëson një nga
potencialet më të mëdha strategjike të kombit. Për dekada me radhë ajo ka mbajtur gjallë
ekonominë, ka mbështetur arsimin, kulturën dhe familjet shqiptare, ndërsa në periudha
vendimtare ka qenë zëri më i fuqishëm i çështjes shqiptare në qendrat perëndimore të
vendimmarrjes. Megjithatë, potenciali i saj ende nuk është organizuar në përmasën që kërkojnë
zhvillimet e sotme. Mërgata nuk duhet parë vetëm si burim remitancash financiare, por si një
rrjet global ekspertize, diplomacie publike, inovacioni, kapitali intelektual dhe ndikimi politik.
Mobilizimi i saj në funksion të interesit kombëtar duhet të jetë një ndër prioritetet strategjike të
dekadës së ardhshme.
Historia nuk u jep kombeve pafundësisht mundësi për të korrigjuar gabimet e tyre. Ka momente
kur rrethanat ndërkombëtare, zhvillimet rajonale dhe potenciali i brendshëm përputhen në
mënyrë të tillë sa krijojnë një dritare historike që, nëse humbet, mund të mos rikthehet për shumë
breza. Kombi shqiptar ndodhet pikërisht përballë një dritareje të tillë. Shqipëria ka mundësinë të
përmbyllë integrimin evropian; Kosova të konsolidojë plotësisht shtetësinë e saj; shqiptarët në
Maqedoninë e Veriut të rikthejnë kohezionin politik dhe të avancojnë statusin e tyre kushtetues;
ndërsa mërgata të shndërrohet në një fuqi të organizuar zhvillimi dhe ndikimi. Këto procese nuk
mund të trajtohen si zhvillime të ndara. Ato përbëjnë pjesë të të njëjtit horizont historik dhe
kërkojnë një vetëdije të re kombëtare, ku uniteti të mos kuptohet si uniformitet politik, por si
aftësi për të mbrojtur interesat strategjike të përbashkëta.
Në këtë kuptim, 114-vjetori i çlirimit të Shkupit nuk është vetëm një datë përkujtimore. Ai është
një thirrje alarmi. Ai na kujton se rreziku më i madh për kombin shqiptar nuk vjen më nga
mungesa e lirisë, por nga rreziku që liria të administrohet pa vizion, pa koordinim dhe pa
përgjegjësi historike. Hasan Prishtina dhe Isa Boletini nuk na lanë vetëm kujtimin e një epoke
heroike; ata na lanë një metodë politike që mbetet po aq aktuale sot sa ishte në vitin 1912: kur
mendja dhe zemra, vizioni dhe guximi, shteti dhe kombi ecin së bashku, historia hap dyert e saj.
Kur ato ndahen, historia mbyllet dhe brezat paguajnë çmimin e përçarjes. Prandaj, ky është çasti
kur shqiptarët duhet të kuptojnë se nuk ndodhen përpara një beteje për pushtet, por përpara një
prove historike që do të përcaktojë vendin e tyre në Evropën e shekullit XXI. Vetëm uniteti
strategjik, përgjegjësia institucionale dhe mobilizimi i të gjitha potencialeve kombëtare mund ta
shndërrojnë këtë moment në kapitullin më të rëndësishëm të historisë moderne shqiptare.
Shkup, 10 gusht 2026
