Safit Zeqiri
Në verën e vitit 1963, bota e përqafoi Shkupin si një simbol dhimbjeje dhe shprese. Arkitekti japonez Kenzo Tange u thirr të vizatonte të ardhmen e qytetit, një metropol modern, funksional, me hapësira për njeriun, për natyrën dhe për të ardhmen. Sot, 62 vjet më vonë, pyetja e ndershme që duhet të shtrojmë është: Çfarë ndodhi me atë ëndërr? Nga metropol vizionar – në kaos urban të improvizuar. Shkupi sot është gjithçka përveç asaj që kishte parashikuar Kenzo Tange. Në vend të bulevardeve të gjëra dhe trafikut të organizuar me nivele, kemi rrugë të ngushta, bllokime të përditshme, dhe një qytet që është peng i veturave dhe mungesës së parkingjeve. Tramvaji – që ishte pjesë themelore e projektit të – kurrë nuk erdhi. Transporti publik sot është i stërvjetëruar, me autobusë të vjetër, të rrallë dhe të paorganizuar. Ideja për një metro të Shkupit duket më shumë si një barsoletë sesa si plan real. Arkitektura e qytetit – ndërmjet kiçit, kaosit dhe arrogancës, pjesa më e dhimbshme është pamja vizuale e qytetit: Ndërtime pa leje në çdo lagje, që zënë frymëmarrjen publike. Objekte luksoze me arkitekturë “barok plastike”, që përpiqen të imitojnë Evropën, por përfundojnë si kopje të shëmtuara. Projekti famëkeq “Shkupi 2014”, që ndërtoi fasada me kolona prej stukoje dhe përmendore të tejfryra, e shndërroi qendrën historike në një skenografi për film mitologjik. Asnjë plan afatgjatë urban nuk është ndjekur, por është zgjeruar me lagje të reja pa infrastrukturë, pa shkolla të mjaftueshme, pa kopshte fëmijësh, pa plane për hapësira të gjelbra. Jetesa në Shkup – sfidë për qytetarin e zakonshëm në vend të një metropoli të gjelbër, e tani të kemi një qytet me ndotje të lartë, me mungesë të trotuareve cilësore, me mungesë të rrugëve për biçikleta apo akses të denjë për persona me aftësi të kufizuara. Vizioni i Tange – një ëndërr që e braktisëm vetë, ai e dinte që qyteti nuk mund të ndërtohet për një natë, por ai besonte në drejtim, në vizion dhe në planifikim. Ne, si shoqëri, nuk arritëm ta ruajmë as këtë vizion, as këtë drejtim. Për vite me radhë, interesat e ndërtuesve të mëdhenj, heshtja e institucioneve dhe korrupsioni urban na sollën në këtë pikë, në një qytet që nuk është më i banueshëm, që nuk të fton ta jetosh, por të kërkosh ikje prej tij. Shkupi do të mbetet një qytet që jeton në të kaluarën, i zhytur në nostalgji për një ëndërr të braktisur. Shkupi nuk ka nevojë për përmendore të reja, ka nevojë për trotuare, për tramvaj, për metro, për ajër të pastër dhe për një plan për t’u zgjëruar, e jo për tu ngushtuar.
Të përkujtojnë edhe solidaritetin që ringriti Shkupin, e si shkupjanë të përmendim se kush ndihmoi pas tërmetit të vitit. Në një moment kur dëshpërimi mbretëronte, Shkupi u bë simbol i një vlere universale, solidaritetit ndërkombëtar. Slogani që u dëgjua atë kohë, “Shkupi ishte i juaji – tani është i botës”, nuk ishte vetëm fjalë. Ishte realitet. Mbi 80 shtete nga të gjitha kontinentet reaguan menjëherë duke dërguar ndihma të të gjitha llojeve – materiale, mjekësore, teknike dhe njerëzore. Shtetet që ndihmuan – dhe çfarë sollën
1. Bashkimi Sovjetik (BRSS) • Dërgoi mbi 1.000 inxhinierë, mjekë dhe punëtorë teknikë.
• Ndihmoi me makineri ndërtimi, ushqime, barna dhe njësi spitalore.
• Ndërtoi lagje të tëra me shtëpi modulare (montazh), sidomos për strehim emergjent.
• Arsyeja: solidaritet ideologjik dhe përforcim i marrëdhënieve me Jugosllavinë, pavarësisht ndarjes së mëhershme Tito-Stalin.
2. Shtetet e Bashkuara të Amerikës
• Ndihma përfshinte fonde, pajisje spitalore, personel ushtarak dhe teknik.
• Aviacioni amerikan ndihmoi në transportimin e ndihmave dhe shpëtimtarëve.
• Shkupi u bë një rast i rrallë ku Lindja dhe Perëndimi ndihmuan njëkohësisht – një fushë e rrallë bashkëpunimi gjatë Luftës së Ftohtë.
3. Britania e Madhe • Dërgoi njësi të ushtrisë, çadra, ushqime dhe pajisje mjekësore. • Arkitektët britanikë ndihmuan në hartimin e planeve për rindërtim.
• Solidaritet humanitar dhe prani në Ballkanin Perëndimor si pjesë e diplomacisë së saj ndërkombëtare.
4. Franca • Ndihmoi përmes Kryqit të Kuq me furnizime mjekësore dhe strehim. • Ekipet franceze ndihmuan në diagnostikim, ndërhyrje urgjente dhe rehabilitim. • Synimi: humanizëm universal dhe afirmim i rolit të Francës si fuqi ndihmëse globale.
5. Suedia • Njihet për ndihmat më të mëdha për banim: dërgoi qindra shtëpi modulare që u vendosën në Shkup. • E njohur për traditën e saj në ndihmat humanitare neutrale.
6. Polonia • Ndihma e Polonisë ishte simbol i vëllazërisë socialiste dhe i ndjenjës së përbashkët ballkanike.
7. Rumania, Hungaria, Çekosllovakia, Bullgaria • Dërguan ndihma mjekësore, autoambulanca, spitale fushore dhe njësi ndërtimi. • Disa shtete ndërtuan edhe shkolla ose institucione publike që funksionojnë ende sot. • Motivimi: solidaritet socialist dhe ndihmë për një vend mik të rajonit.
8. Italia, Gjermania Perëndimore, Austria • Siguruan ndihma me pajisje spitalore, kampe të përkohshme për strehim dhe ekspertizë teknike. • Gjermania ndihmoi gjithashtu në rindërtimin e infrastrukturës së shkatërruar.
9. Kanadaja, Japonia, Australia, Meksika, India, Egjipti • Dërguan ndihma financiare, ilaçe, inxhinierë dhe pajisje ndërtimi. • Japonia dërgoi inxhinierë sizmikë dhe pajisje për matjen e lëkundjeve. • India dhe Egjipti – miq të Jugosllavisë në Lëvizjen e të Painkuadruarve – dhanë mbështetje të konsiderueshme si akt miqësie politike dhe humanitare.
10. Vetë Jugosllavia • Populli nga të gjitha republikat federative (Sllovenia, Kroacia, Serbia, Mali i Zi, Bosnja dhe Kosova) dhanë gjithçka që kishin: gjak, veshje, punë vullnetare.
• Ndihma nga brenda ishte më e madhja në përmasa, dhe Shkupi u rindërtua si “kryeqytet simbol” i unitetit jugosllav. Pse ndihmuan? Ndonëse arsyet ishin të ndryshme – humanitare, politike, ideologjike apo diplomatike – një gjë ishte e përbashkët: dëshira për të ndihmuar njerëzit në nevojë. Tërmeti i Shkupit u bë një moment historik ku bota tregoi se humanizmi mund të tejkalojë kufijtë politikë dhe etnikë. Për disa shtete, kjo ishte mundësi për të forcuar miqësinë me Jugosllavinë, për të tjera, ishte akt i thjeshtë solidariteti. Në një kohë kur konfliktet dhe ndarjet po rriten gjithnjë e më shumë, kujtimi i kësaj ndihme ndërkombëtare është një rikujtim se njerëzimi është më i fortë kur është bashkë.
