Maqedonia e veriut sot shënon Ditën e Republikës, një nga datat më të rëndësishme në historinë maqedonase dhe një festë që bashkon dy ngjarjet themelore në luftën për çlirimin kombëtar dhe krijimin e shtetit të vet: Kryengritja e Ilindenit dhe Republika e Krushevës e vitit 1903 dhe Seanca e Parë e KAÇKM-së e vitit 1944.
Këtë vit shënohen 123 vjet nga Kryengritja e Ilindenit dhe 82 vjet nga Seanca e Parë e Kuvendit Antifashist për Çlirimin Kombëtar të Maqedonisë – KAÇKM.
Edhe pse kanë kaluar 41 vjet midis dy ngjarjeve dhe ato ndodhën në rrethana të ndryshme historike, ato i lidh e njëjta ide – aspirata e popullit maqedonas për të vendosur në mënyrë të pavarur për të ardhmen e tyre dhe për të ndërtuar shtetin e tyre.
Kryengritja e Ilindenit dhe Republika e Krushevës
Fillimi i Kryengritjes së Ilindenit u njoftua natën para 2 gushtit 1903. Kryengritja u organizua kundër qeverisë osmane dhe përfaqësonte kulmin e viteve të organizimit revolucionar në Maqedoni.
Një nga qendrat e saj më të famshme ishte Krusheva, ku rebelët arritën të merrnin kontrollin e qytetit dhe të shpallnin Republikën e Krushevës. Nikola Karev, një revolucionar dhe pjesëmarrës në lëvizjen çlirimtare maqedonase, u zgjodh kryetar i saj.
Edhe pse zgjati vetëm rreth dhjetë ditë, Republika e Krushevës mbeti thellë e gdhendur në kujtesën kolektive si përpjekja e parë për të organizuar qeverisjen popullore dhe si simbol i aspiratës për liri, pavarësi politike dhe barazi.
Manifesti i Krushevës zë një vend të veçantë në kujtesën historike, me të cilin rebelët iu drejtuan popullsisë myslimane dhe bënë thirrje për një jetë të përbashkët dhe luftë kundër padrejtësisë, jo kundër njerëzve të bazuar në besimin ose përkatësinë e tyre.
Ushtria osmane shpejt filloi një operacion të madh për të shtypur kryengritjen. Në luftimet në Meçkin Kamen, Duka Pitu Guli dhe një numër i madh i shokëve të tij vdiqën duke mbrojtur hyrjet për në Krushevë.
Rënia e Republikës së Krushevës nuk i dha fund idesë që ajo përfaqësonte. Edhe pse kryengritja u shtyp ushtarakisht, rëndësia e saj politike dhe historike vazhdoi të jetonte dhe të ndikonte brezat pasardhës.
ASNOM-i dhe krijimi i shtetit maqedonas
Dyzet e një vjet më vonë, më 2 gusht 1944, Sesioni i Parë i KAÇKM-së u mbajt në Manastirin e Shën Prohor Pçinjit.
Data nuk u zgjodh rastësisht. Duke mbajtur seancën në Ilinden, u krijua një lidhje simbolike dhe politike midis luftës së popullit të Ilindenit të vitit 1903 dhe luftës antifashiste dhe nacionalçlirimtare gjatë Luftës së Dytë Botërore.
Sesionin e hapi Panko Brashnarov, një nga delegatët më të vjetër dhe bashkëkohës i dy Ilindenëve historikë. Metodija Andonov-Cento u zgjodh Kryetar i Presidiumit të KAÇKM-së, ndërsa Ljupço Arsov u zgjodh Sekretar.
Seanca miratoi vendime që hodhën themelet e shtetësisë moderne maqedonase. Maqedonia u shpall shtet federal i barabartë brenda federatës së atëhershme jugosllave dhe gjuha maqedonase u fut si gjuhë zyrtare e shtetit maqedonas.
Kështu, për herë të parë në historinë moderne, populli maqedonas mori shtetësi të njohur institucionalisht, organet e veta qeverisëse dhe mundësinë për të zhvilluar gjuhën, arsimin, kulturën dhe institucionet kombëtare.
ASNOM nuk ishte vetëm një takim ku merreshin vendime politike në lidhje me luftën. Delegatët miratuan gjithashtu dokumente që përcaktonin parimet e rendit të ardhshëm shtetëror dhe shoqëror.
Ndër aktet më të rëndësishme është Deklarata e të Drejtave Themelore të Qytetarit të Maqedonisë Demokratike. Ajo përcaktoi barazinë e qytetarëve para ligjit, sigurinë e personit dhe pronës, të drejtën e pronës, lirinë e ndërgjegjes dhe të fesë, si dhe lirinë e fjalës, shtypit, tubimit dhe shoqërimit.
U vendos gjithashtu e drejta e votës universale, e barabartë, e drejtpërdrejtë dhe e fshehtë, si dhe barazia midis burrave dhe grave. Qeveria popullore mori përsipër të punonte për të zhdukur analfabetizmin, për të ngritur kulturën kombëtare dhe për të siguruar arsim falas.
Është veçanërisht domethënëse që këto parime u miratuan në një kohë lufte, kur një pjesë e territorit ishte ende nën pushtim. Delegatët, përveç luftës së menjëhershme për çlirim, shqyrtuan edhe se çfarë lloj shteti duhej të ndërtohej pas përfundimit të luftës dhe si duhet të ishte marrëdhënia midis qeverisë dhe qytetarëve.
Festa e Lirisë dhe Shtetësisë
Ilindeni nuk është vetëm një kujtim i dy ngjarjeve nga e kaluara. Ai është një simbol i vazhdimësisë së luftës maqedonase për liri, shtetësi, identitet gjuhësor dhe kulturor.
Ilindeni i parë shprehu dëshirën për çlirim dhe organizim politik të dikujt, ndërsa Ilindeni i dytë e transformoi atë dëshirë në një realitet konkret shtetëror dhe institucional.
Sot, përkujtimi i Ilindenit është gjithashtu një rast për të na kujtuar se shtetësia nuk është vetëm një arritje historike, por edhe një detyrim i përhershëm. Ajo ruhet nëpërmjet sundimit të ligjit, institucioneve demokratike, respektimit të të drejtave të njeriut, solidaritetit shoqëror dhe përgjegjësisë ndaj brezave të ardhshëm.
Nga Krusheva dhe Meçkin Kamen deri te KAÇKM-ja, Ilindeni mbetet një nga pikat kryesore të kujtesës historike dhe kombëtare maqedonase – një festë e sakrificës, lirisë dhe krijimit të shtetit modern maqedonas.
