Takimi Trump–Putin–Xi, lufta në Ukrainë dhe tragjedia e Gazës si pasqyrë e një bote ku fuqia po mbizotëron mbi të drejtën
Nga Safit Zeqiri
Më 19 nëntor 2026, në qytetin kinez Shenzhen, u zhvillua një takim i paprecedentë trepalësh mes presidentit amerikan Donald Trump, presidentit rus Vladimir Putin dhe presidentit kinez Xi Jinping. Për herë të parë, liderët e tri fuqive më të mëdha botërore u ulën së bashku në një tryezë, në një moment kur rendi ndërkombëtar po kalon një prej periudhave më të ndërlikuara të transformimit të tij. Fotografia e tyre rreth tryezës së madhe diplomatike mund të mbetet një nga imazhet simbolike të politikës ndërkombëtare të këtij shekulli. Por, përtej simbolikës, shtrëngimeve të duarve dhe deklaratave për paqe, shtrohet një pyetje shumë më e rëndësishme: a po hyjmë në një epokë të re, ku e ardhmja e botës do të përcaktohet gjithnjë e më shumë nga marrëveshjet e liderëve të fuqishëm dhe gjithnjë e më pak nga institucionet demokratike dhe vullneti i popujve? Në një artikull të publikuar më 26 shtator 2025, me titullin „Nga demokracia drejt ‘mbretërisë’ digjitale“, pata ngritur shqetësimin për transformimin e pushtetit global, fuqizimin e korporatave shumëkombëshe, ndikimin e teknologjisë mbi jetën e qytetarëve dhe rikthimin e logjikës së perandorive moderne.
Atëherë ishte një paralajmërim për drejtimin në të cilin mund të lëvizte bota. Sot, zhvillimet ndërkombëtare po i japin kësaj dileme një dimension edhe më konkret. Nuk kemi të bëjmë domosdoshmërisht me një aleancë të re mes Washingtonit, Moskës dhe Pekinit. Interesat e këtyre shteteve mbeten të ndryshme dhe në shumë çështje kundërshtuese. Megjithatë, vetë fakti që tri qendra të mëdha të fuqisë ulen së bashku për të diskutuar çështje që prekin sigurinë dhe stabilitetin global, tregon se diplomacia e fuqive të mëdha vazhdon të ketë një peshë vendimtare në përcaktimin e drejtimit të botës.
Problemi nuk qëndron te dialogu mes tyre. Përkundrazi, dialogu është i domosdoshëm. Problemi lind atëherë kur dialogu i fuqishëm zëvendëson institucionet, kur interesat strategjike bëhen më të rëndësishme se parimet dhe kur shtetet e tjera rrezikojnë të trajtohen si pjesë e një ekuacioni gjeopolitik, pa pasur mundësi reale të ndikojnë në zgjidhjen e tij. Deklarata e përbashkët pas takimit, e orientuar drejt paqes, reformimit të Kombeve të Bashkuara dhe dialogut për zvogëlimin e rreziqeve bërthamore, nuk solli zgjidhje konkrete për disa nga konfliktet më të rënda të kohës sonë. Madje, lufta në Ukrainë nuk u përmend në deklaratën përfundimtare. Kjo është domethënëse: mund të flitet për paqen botërore në një tryezë të përbashkët, por pa u dhënë përgjigje konkrete luftërave që vazhdojnë ta tronditin atë. Këtu shfaqet një kontradiktë e madhe e rendit ndërkombëtar. Nga njëra anë, kemi institucione që janë krijuar për të mbrojtur paqen, sovranitetin dhe të drejtën ndërkombëtare. Nga ana tjetër, kemi një realitet ku fuqia ushtarake, ekonomike dhe politike shpesh përcakton kufijtë e asaj që është e mundur.
Ukraina dhe Gaza: dy konflikte, një dilemë për rendin botëror Lufta në Ukrainë dhe tragjedia në Gaza nuk janë konflikte identike. Ato kanë shkaqe, kontekste historike dhe rrethana të ndryshme. Megjithatë, të dyja e ekspozojnë një problem të përbashkët: kufijtë e veprimit të komunitetit ndërkombëtar kur interesat e fuqive të mëdha përplasen me të drejtën, sovranitetin dhe mbrojtjen e popullsisë civile. Ukraina nuk mund të bëhet objekt i një marrëveshjeje të arritur pa pjesëmarrjen dhe vullnetin e saj. Paqja nuk mund të ndërtohet duke e trajtuar sovranitetin e një shteti si çështje që mund të negociohet vetëm nga të tjerët. E njëjta logjikë duhet të vlejë edhe për Palestinën.
Një zgjidhje e qëndrueshme nuk mund të ndërtohet pa pjesëmarrjen e palestinezëve, pa respektimin e të drejtave të tyre dhe pa një perspektivë të qartë politike për të ardhmen e tyre. Në të dyja rastet, paqja nuk duhet të jetë vetëm një marrëveshje mes atyre që kanë fuqinë për ta negociuar, por një zgjidhje që garanton sigurinë, dinjitetin dhe të drejtat e njerëzve që jetojnë në territoret e prekura nga konflikti. Pikërisht këtu testohet serioziteti i rendit ndërkombëtar. Nëse sovraniteti, integriteti territorial dhe mbrojtja e civilëve janë parime universale, ato nuk mund të zbatohen në mënyrë selektive. Nga perandoria gjeopolitike te mbretëria digjitale Dimensioni tjetër i këtij transformimi është edhe më i ndërlikuar. Pushteti i shekullit XXI nuk ndërtohet vetëm mbi territorin, ushtrinë dhe burimet natyrore. Ai ndërtohet gjithnjë e më shumë mbi të dhënat, algoritmet, inteligjencën artificiale, platformat digjitale dhe kontrollin e informacionit. Në këtë kuptim, paralajmërimi i artikullit tim të vitit 2025 mbetet aktual. Korporatat shumëkombëshe dhe qendrat teknologjike kanë fituar një ndikim që në disa fusha tejkalon kufijtë tradicionalë të pushtetit ekonomik. Ato ndikojnë në mënyrën se si informohemi, komunikojmë, konsumojmë dhe krijojmë perceptimin tonë për realitetin. Kështu, pushteti i ri mund të marrë dy forma që përforcojnë njëra-tjetrën: perandorinë gjeopolitike dhe mbretërinë digjitale. E para mbështetet në fuqinë ushtarake, ekonomike, energjetike dhe diplomatike. E dyta mbështetet në kontrollin e të dhënave, teknologjisë, informacionit dhe infrastrukturës digjitale. Rreziku nuk është vetëm që disa shtete të fuqishme të diktojnë rregullat e marrëdhënieve ndërkombëtare. Rreziku është që edhe brenda shoqërive demokratike qytetari të humbasë gradualisht kontrollin mbi informacionin, privatësinë dhe vendimmarrjen që ndikon në jetën e tij.
Në këtë realitet, demokracia mund të vazhdojë të ekzistojë në formën e saj institucionale: zgjedhje, parlamente, parti politike dhe qeveri. Por pyetja është nëse këto institucione do të vazhdojnë të kenë fuqinë reale për të kontrolluar qendrat e reja të pushtetit. A po shkojmë drejt një Jalte të re? Takimi i Shenzhenit nuk duhet barazuar automatikisht me Konferencën e Jaltës të vitit 1945. Rrethanat historike janë të ndryshme dhe asnjë provë nuk tregon se tri fuqitë kanë arritur një marrëveshje për ndarjen e botës. Megjithatë, krahasimi historik është i rëndësishëm për një arsye: Jalta mbetet simbol i një periudhe kur vendimet e fuqive fituese ndikuan drejtpërdrejt në fatin e shteteve dhe popujve të tjerë. Sot, pyetja nuk është nëse po përsëritet historia, por nëse po rikthehet logjika e saj: një botë ku fuqia përcakton ndikimin, ndërsa shtetet më të vogla përpiqen të mbrojnë hapësirën e tyre të sovranitetit. Për vendet e vogla, përfshirë shtetet e Ballkanit Perëndimor, kjo nuk është një çështje abstrakte. Në një botë ku rivaliteti mes fuqive të mëdha bëhet gjithnjë e më i ndërlikuar, ruajtja e sovranitetit, forcimi i institucioneve demokratike dhe respektimi i së drejtës ndërkombëtare janë më të rëndësishme se kurrë.
Bota nuk ka nevojë për një rend ku disa liderë vendosin dhe pjesa tjetër vetëm përshtatet. Ajo ka nevojë për institucione që funksionojnë, për përgjegjësi politike dhe për një sistem ku edhe shtetet e vogla dhe popujt pa fuqi të madhe ushtarake kanë të drejta reale. Në fund, çështja nuk është vetëm se kush do ta udhëheqë botën e nesërme: Washingtoni, Moska apo Pekini. Çështja është se çfarë vlere do të ketë njeriu në këtë rend të ri. Nëse paqja matet me marrëveshjet e fuqive të mëdha, ndërsa vuajtja e civilëve në Gaza dhe në vende të tjera mbetet një bilanc statistikash, atëherë kemi një problem shumë më të thellë sesa rivalitetin gjeopolitik. Nëse teknologjia që duhej të zgjeronte lirinë bëhet instrument kontrolli dhe nëse institucionet që duhej të mbronin demokracinë humbasin ndikimin e tyre, atëherë nuk kemi të bëjmë vetëm me një ndryshim të rendit botëror, por me një ndryshim të vetë kuptimit të lirisë. Demokracia nuk duhet të jetë thjesht një procedurë për zgjedhjen e pushtetit. Ajo duhet të jetë garanci se pushteti, pavarësisht se kush e ushtron, mbetet i kufizuar nga ligji, përgjegjësia dhe dinjiteti njerëzor. Nga demokracia drejt mbretërisë digjitale, e deri te një rend i ri perandorak? Ndoshta kjo është pyetja më e rëndësishme e kohës sonë. Sepse rreziku më i madh nuk është vetëm që bota të drejtohet nga pak njerëz të fuqishëm, por që njerëzimi të mësohet me këtë realitet dhe të mos e vërejë më humbjen e lirisë.



